Ove godine se poklapa petak, 1. rujan, dan kada izlazi Hrvatska riječ čiji najnoviji broj držite u ruci, s Danom grada Subotice. U važećem Statutu Grada Subotice u 8. članku piše sljedeće: »Grad ima svoj praznik – Dan grada. Dan grada je 1. rujan kada je 1779. godine bilo svečano uvođenje (instalacija) privilegije – statusa slobodnog kraljevskog grada Subotice.« 

Ako baš malo cjepidlačimo, nije grad postao sl. kr. gradom pod imenom Subotica ili Szabadka, nego: »19. veljače 1779. godine carica Marija Terezija je, shodno njenoj urođenoj blagonaklonosti naredila da se grad nazove Marija Theresiopolis«, što je bilo i normalno, jer je tada u Austrijskom carstvu službeni jezik bio latinski. Bilo je i izuzetaka: Petrovaradinski šanac je svoj privilegij otkupio 1747. godine i naselje je dobilo službeno ime: latinski Neo-Planta, mađarski Új-Vidégh, i njemački Ney-Satz. Naziv grada Novi Sad je nastao kasnije, no činjenica je da je grad u XIX. stoljeću imao četiri službena imena. Dakle, višejezičnost na ovim prostorima nije baš takva novina kao što neki vole tvrditi. Stariji sugrađani se sjećaju da je do početka devedesetih godina Dan grada Subotice bio  10. listopada. Tog dana 1944. godine desetek partizana ušlo je u »prazan grad« koji je od nadolazeće armije SSSR-a napustila mađarska vojska koja je tu boravila za vrijeme II. svjetskog rata. Ovaj dan se kasnije proslavljao i kao Dan oslobođenja grada od fašizma i redovito je obavljano polaganje vijenaca na spomeniku na Trgu žrtava fašizma. Ovom prilikom nemam želju baviti se kojekakvim lažnim i glupim tezama, koje su svojevremeno plasirali protivnici promjene grba, zastave i Dana grada. Pozabavimo se bolje time što je u suštini bio privilegij slobodnog kraljevskog grada?

 

Najveći privilegij

 

U feudalnoj državi, kakvo je tada bila Habsburško carstvo, najveći privilegij naselja bio je status »slobodni kraljevski grad«. Ovakav privilegij u danim feudalnim odnosima omogućavao je maksimalnu slobodu i mogućnost razvoja grada (kao i bogaćenja pojedinaca članova gradske elite). Grad je ovom odlukom postao i »kolektivni plemić« i kao takav imao je pravo slati dva deputata u Zemaljski sabor. Prvi zastupnici su bili Ivan Sučić i Ante Parčetić. Po javnom pravu grad je bio vlasništvo kralja i kao takav je bio dužan plaćati godišnju kraljevsku rentu (census regius), vojni porez (contributio) i bio je dužan osigurati smještaj za vojsku. Kralj je svoju vrhovnu pravosudnu vlast obavljao preko tzv. tavernikalne stolice, a u oblasti uprave i privrede putem ugarske Kraljevske komore. U svim ostalim upravnim i sudskim poslovima slobodni kraljevski grad je bio potpuno samostalan. Grad kao kolektivni plemić – zemljoposjednik, posjedovao je skoro svo okolno ogromno zemljište (pustare). U to doba grad je imao 21.471 stanovnika koji su predstavljali ekonomski potencijal, tako da je trebao platiti veliku otkupninu (obeštećenje kralju) od 266.666 forinti i 40 krajcara. Dobio je kredit od carice na šest godina s godišnjom kamatom od 6%. U blagodetima privilegija uživalo je oko 17 % stanovnika, jer je pravo građanina dobilo 721 izabranih građana i njihove obitelji koji su svi polagali građansku zakletvu. 

 

Put do »slobode«

 

Stanovnici, bolje rečeno uprava-magistrat, slobodne komorske varoši Szent Márie u dobijanje najvećeg privilegija krenuli su 1764. godine preko lokalnih plemića. Povod je bio ponovni sukob s Bač-bodroškom županijom oko plaćanja poreza za obavljanje vlastelinskih prava i davanja zaprega. Za dobijanje privilegija ponudili su skromnu sumu od 10.000 forinti (i malo pušenog mesa i ribe). Najveći protivnik dobijanja privilegija bila je županija koja je pokrenula i tužbu protiv Grada. Na sudu je Subotica nazivana grad sa »seljačkim magistratom«, a Magistrat se žalio da se županija prema njima ponaša »kao prema predstavnicima posljednjeg sela«. Županija je tražila da grad kolonizira-osnuje četiri naselja radi davanja zaprega (prijevoza), grad je pristao na dva: Bajmok i Čantavir, a na koncu je osnovano i treće selo – Šandor. Teritoriji ovih naselja su bili izuzeti iz posjeda Grada i nad njima je vlast obavljala županija. Uz plaćanje otkupa i davanje darova carici (100 opremljenih konja i 5.000 zlatnika) Subotica je postala slobodni kraljevski grad i krenula putem razvoja.