Opće poznata činjenica je da tijekom povijesti riječi promijene svoje značenje. Na primjer, uzmimo riječ građanin, što se često čuje u našoj Skupštini. U antičkoj Grčkoj, koja se sastajala od niza gradova-država, status građanina su mogli steći samo muškarci i jedna od njihovih obveza je bila da sudjeluju u odlučivanju, naravno u onim slučajevima kada je uređenje grada-države bilo demokratsko. Čovjek je društveno biće, ta fraza potiče od antičke Grčke. Antički Rim je pojam građanina digao na jedan viši nivo; i dan-danas je tzv. rimsko (građansko) pravo obvezni predmet na svim pravnim fakultetima. Rimsko pravo je mogao steći svaki (muški) stanovnik velike imperije, recimo služenjem u rimskim legijama. U početku su legije formirane samo od stanovnika Apeninskog poluotoka, to jest od građana Rima. No, tijekom povijesti i potrebama imperijalnog širenja ovakva vrsta vrbovanja legionara je bila nedostatna, pa su tadašnje »vlasti« počele uključivati i druge nerimljane u legije. Jedna od motivacija je bila da nakon petnaest-dvadest godina »ratne službe« legionar-veteran stekne pravo rimskog građanina i izvjestan posjed. Ovakvi veterani bili su naseljavani na »novoosvojena područja«, recimo u provincije Pannonia, Iliricum, Moesia (to su prostori današnjih država: Mađarske, Hrvatske, Srbije). Rekli bismo, već tada je počelo miješanje stanovnika raznih etniciteta (nacija kao pojam još tada nije »otkriven«).
Građani srednjeg vijeka
U srednjem vijeku imati status građanina spadalo je u red privilegija. Istina, ovaj privilegij je bio »manje vrijedan« od plemićkih odnosno svećeničkih privilegija, ali je bio ipak viši od statusa slobodnih seljaka ili pak kmetova. Najviši građanski status su imali stanovnici-muškarci tzv. slobodnih kraljevskih gradova. Štoviše, ti gradovi su bili »kolektivni plemići« i kao takvi mogli su slati dva predstavnika u svoj zemaljski sabor. Bili su oslobođeni plaćanja određenih poreza, odnosno plaćali su ga u jednom iznosu u kraljevsku blagajnu. Imali su još jednu obvezu: morali su graditi i održavati obrambene zidove grada, a po potrebi i sami su određeni dio ovih fortifikacija trebali braniti, ili o svom trošku unajmiti plaćenike za te ciljeve. Na ovu odredbu podsjeća jedan od najpoznatijih dijelova Budima, tzv. Halászbástya, to jest bastion alasa, koji su bili zaduženi za ovaj dio budimske tvrđave. Svojedobno u Hrvatsko-ugarskoj kraljevini bilo je pedesetak slobodnih kraljevskih gradova, pa je prema tome i građanski sloj bio »prilično tanak«. Preokret je donijela Francuska građanska revolucija.
Sloboda, bratstvo, jednakost
Slogan revolucije, vjerujem, svima je poznat. Tada su prvi put u povijesti svi postali građani i građanke, bez obzira na podrijetlo. Formalnim početkom revolucije smatra se pad Bastilje, simbola ugnjetavanja. To rušenje omraženog zatvora dogodilo se 14. srpnja 1789. godine, danas je taj datum nacionalni praznik Francuske. Tadašnji kralj je tog dana bio u lovu, ali je na koncu zbog revolucionarnih događanja svoju nezainteresiranost platio glavom. Građanska revolucija je formirala i pojam nacije. No, put u takvu »svijetlu budućnost« svih građana je bio trnovit i mukotrpan. Na našim prostorima u tadašnjoj Ugarskoj kmetovi su oslobođeni tek uoči revolucije 1848. godine, a prvi pravi građanski zakoni doneseni su tek 1886. Nakon II. svjetskog rata doživjeli smo još jednu sada »socijalističku revoluciju« kada je biti građanin dobilo pogrdno značenje. Nakon raspada SFRJ biti građanin je ponovo dobilo novo značenje. Prilikom formiranja političkih stranaka, svaka stranka koju je formirala jedna nacija (tečevina francuske revolucije) dobila je pomalo podcjenjujući pridjev »nacionalna stranka«. Članovi onih stranaka koje su sebe definirali kao »građanske stranke«, sebe su smatrali »većim građanima« od ostalih, recimo pripadnika manjinskih stranaka. Kakva je situacija danas?
Načela Ustava
Da podsjetim, prvi član Ustava Srbije glasi: »Republika Srbija je država srpskog naroda i svih građana koji u njoj žive, zasnovana na vladavini prava i socijalnoj pravdi, načelima građanske demokracije, ljudskim i manjinskim pravima i slobodama i pripadnosti europskim pricipima i vrijednostima.« Bez mnogo detaljisanja ova formulacija je malo konfuzna. Recimo: jesu li tu neki »pravosnažniji građani« ili smo svi samo »obični građani«, recimo s manjinskim pravima? Ako u parlamentu zastupam neko manjinsko mišljenje, onda sam nelojalan građanin? Najnovije rasprave koje smo čuli upravo o tome govore. Eto, ni danas nije lako biti građanin, imati manjinsko mišljenje ili biti pripadnik neke nacionalne manjine.
